Üç gün davam edən qırğın zamanı erməni silahlıları bolşeviklərin köməyi ilə azərbaycanlıların yaşadıqları məhəllərə qəflətən basqınlar etmiş, əhalini uşaqdan böyüyədək qətlə yetirmişdir. Həmin dəhşətli günlərin şahidi olmuş Kulner familiyalı bir alman, 1925-ci ildə Bakı hadisələri barədə bunları yazmışdır: «Ermənilər müsəlman (azərbaycanlı) məhəllələrinə soxularaq hər kəsi öldürür, qılıncla parçalayır, süngü ilə dəlmə-deşik edirdilər. Qırğından bir neçə gün sonra bir çuxurdan çıxarılan 87 azərbaycanlı cəsədinin qulaqları, burunları kəsilmiş, qarınları yırtılmış, cinsiyyət orqanları doğranmışdır. Ermənilər uşaqlara acımadıqları kimi, yaşlılara da rəhm etməmişdilər».

Ümumiyyətlə, XX əsrin birinci yarısında Zaqafqaziyada baş vermiş iki qırğın zamanı (1905-1907-ci illər, 1918-1920-ci illər) 2 milyona yaxın azərbaycanlı, ermənilər tərəfindən qətlə yetirilmiş, öz ev-eşiyindən zorla qovulmuşdur.

Mart qırğını zamanı Bakı şəhərinin təkcə bir yerində qulaqları, burunları kəsilmiş, qarınları yırtılmış 57 azərbaycanlı qadınının meyidi tapılmışdır. Gənc qadınların diri-diri divara mıxlanması, ermənilərin hücumundan sığınmağa çalışan iki min nəfərin yerləşdiyi şəhər xəstəxanasının yandırıldığı da bu dəhşətli faktlar sırasındadır.

Qaçıb canını qurtarmağa çalışan əhalini gülləbaran etmək üçün isə ermənilər şəhərin müvafiq yerlərində əvvəlcədən pulemyotlar yerləşdirmişdilər.

İrəvan quberniyası, Şərur-Dərələyəz, Sürməli, Qars və digər ərazilərdə azərbaycanlıların qırğınının fəal iştirakçılarından biri olmuş erməni zabiti Ovanes Apresyanın xatirələri əsasında amerikalı aqronom Leonard Ramsden Hartvill «İnsanlar belə imişlər» adlı kitab yazmışdır. Ovanes Apresyan kitabın müəllifi ilə söhbəti zamanı ermənilərin ingilislərin və Rusiyanın yardımı ilə öz məqsədlərinə çatdıqlarını qeyd edərək təkcə Bakıda mart qırğını zamanı iyirmi beş min azərbaycanlının qətlə yetirildiyini bildirmişdir.

Daşnakların azərbaycanlılara qarşı soyqırımı yalnız Bakı ilə məhdudlaşmamışdır. Qısa müddətdə Şamaxı, Quba, İrəvan, Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan, Qarsda da azərbaycanlıların qırğını törədilmişdir.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında Şamaxıda 8 minə qədər dinc sakin qətlə yetirilimişdir. Şamaxı Cümə məscidi də daxil olmaqla əksər mədəniyyət abidələri yandırılmış və uçurulmuşdur.

Cavanşir qəzasının 28 kəndi, Cəbrayıl qəzasının 17 kəndi tamamilə yandırılmış, əhalisi məhv edilmişdir.

1918-ci iln aprelin 29-da Gümrü yaxınlığında əsasən qadınlardan, uşaqlardan və yaşlılardan ibarət 3 min nəfərlik azərbaycanlı köçü pusquya salınaraq son nəfərinədək məhv edilmişdir.

Erməni silahlı dəstələri Naxçıvan qəzasının bir neçə kəndini yandırmış, Zəngəzur qəzasında 115 azərbaycanlı kəndi məhv edilmiş, 3257 kişi, 2276 qadın və 2196 uşaq öldürülmüşdür. Bütövlükdə bu qəza üzrə 10068 azərbaycanlı öldürülmüş və ya şikəst edilmiş, 50000 azərbaycanlı qaçqın düşmüşdür.

İrəvan quberniyasının 199 kəndində yaşayan 135 min azərbaycanlı məhv edilmiş, kəndlər isə yerlə yeksan edilmişdir. Erməni silahlı dəstələri daha sonra Qarabağa yürüş etmiş, 1918-1920-ci illər arasında Qarabağın dağlıq hissəsində 150 kənd dağıdılımış, əhalisi məhv edilmişdir. (ADR hökuməti, Fövqəladə İstintaq Komissiyasının materiallarından)

1920-ci ilin mayında ermənilərin və XI Qızıl Ordunun iştirakı ilə Gəncədə 12 mindən çox azərbaycanlı qətlə yetirilmişdir.

In 1918 the leader of the Russian Bolsheviks Vladimir Lenin appointed Stephan Shaumyan the extraordinary Commissar of the Caucasus and sent him to Baku. The Bolsheviks seized power in Baku and created conditions for the Armenian armed formations to realize their secret purposes. On March 3, began the mass slaughters of the Azerbaijanis. By the acknowledgements of Stephan Shaumyan, 6000 armed soldiers of the Baku Soviet and 4000 armed men from “Dashnaksutyun” party took part in the massacre of the peaceful Azerbaijanis.

During the three days of the massacre, the Armenians attacked the Azerbaijani quarters with the help of the Bolsheviks and killed both children and the elderly. A German by name of Kulner, who had witnessed the horrible events of those days, wrote in 1925: “The Armenians rushed into the Azerbaijani quarters, killed, sabred, bayoneted everybody, and made holes in them. Several days after the massacre 87 corpses of Azerbaijanis excavated from a pit provided evidence that their ears, noses, genitals had been cut and their bodies bayoneted and sabred. The Armenians pitied neither the children, nor the old.”

In general, in two massacres in the Transcaucasus in the first half of the 20th century (1905-1907, 1918-1920) about 2 million Azerbaijanis and Turks were killed, wounded and driven from their homes by the Armenians.In the March massacre a pit was found in Baku with the corpses of 57 Azerbaijani women with ears and noses cut off and with bellies torn open. There were cases when young women were nailed to the wall, the city hospital where 2000 people had found shelter was burned completely.The Armenians had installed machine-guns in various places of the city in order to shoot the people trying to escape.Avanes Apresyan, an Armenian officer, one of the active participants in the massacre of the Azerbaijanis in the provinces of Irevan, Sharur-Dereleyez, Surmeli, Kars and in other territories, in his memoirs titled, “Men were like this”, writes that they achieved their goal with the help of the English and Russians and murdered 25,000 Azerbaijanis in the March massacre only in Baku.The genocide of the Azerbaijanis by the Dashnaks was not limited to Baku only. Within a brief period of time, the Armenians committed massacres in Shamakhi, Guba, Irevan, Zengezur, Karabakh, Nakhchivan and Kars.

In March-April of 1918 about 8000 civilians were slaughtered in Shamakhi. The majority of the Moslem monuments of culture, including the Friday Mosque of Shamakhi, were set on fire and buarnt.

28 villages in the province of Javanshir and 17 villages in the province of Jabrail were completely burned, and the population slaughtered.

On April 29, 1918, a group of refugees, mainly women, children and old people, 3000 in number, encountered an ambush of armed Armenians and all were murdered.

The armed Armenian formations set on fire several villages in the province of Nakhchivan, completely destroyed 115 Azerbaijani villages in the province of Zengezur, 3257 men, 2276 women, and 2196 children were killed. In all, 10,068 Azerbaijanis were murdered and disabled, and 50,000 became refugees in this province.

In the province of Irevan 135.000 Azerbaijani residents of 199 villages were murdered and the villages were completely destroyed. Then the Armenian armed formations attacked Karabakh, and 150 villages in the Nagorno-Karabakh were destroyed and the population of these villages was ruthlessly murdered (materials of the Extraordinary Investigation Commission, the government of the Azerbaijan Democratic Republic).

In May 1920, over 12,000 Azerbaijanis were murdered in Genje by the Armenians, along with the XI Red Army of the Soviets.

Rusiya imperiyası erməniləri azərbaycanlıların qırğınına və deportasiyasına yönəltməklə Cənubi Qafqazda möhkəmlənaməyi, ermənilər isə Rusiyanın havadarlığına arxalanaraq tarixi Azərbaycan torpaqlarını ələ keçirməyi, bu torpaqlarda erməni dövləti qurmağa məqsəd görürdülər. Hələ 1721-ci ildə Qafqaza yürüşə çıxan və iki il sonra Azərbaycanın Xəzəryanı ərazilərini, o cümlədən Bakını işğal edən I Pyotr yerli əhalinin sərt müqavimətini görüncə, “erməni kartı”nı işə salmış və azərbaycanlıların tarixi torpaqlarında, xüsusilə Bakı və Dərbənddə ermənilərin məskunlaşdırılması barədə göstəriş vermişdi. I Pyotrun xələflərinə ünvanladığı tarixi vəsiyyət isə təkcə Rusiya imperiyasının deyil, nəticə etibarilə

bolşevik Rusiyasının da Cənubi Qafqaz siyasətinin əsasını təşkil etdi. Həmin vəsiyyətə ilk əməl edən II Yekaterina 1768-ci ildə imperiyanın ermənilərə məxsusi hamiliyi barədə fərman verdi, 1802-ci ildə isə çar I Aleksandr Qafqaz canişini A.Sisianova konkret təlimat göndərdi: “Ermənilər nəyin bahasına olursa-olsun Azərbaycan xanlıqlarının ələ keçirilməsində istifadə olunmalıdır”. Bu, Rusiyanın Azərbaycan torpaqlarının işğalına başladığı dövr idi.

1813-cü ilin Gürcüstan və 1828-ci ilin Türkmənçay müqavilələri ilə Azərbaycanın ikiyə bölünməsi Şimali Azərbaycan torpaqlarının erməniləşdirilməsi prosesini sürətləndirdi. Türkmənçay müqaviləsindən dərhal sonra, 1828-ci il martın 21-də imperator I Nikolayın fərmanı ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində “Erməni vilayəti” təşkil edildi. Bu, tarixi Azərbaycan tarpaqlarında yaradılacaq gələcək Ermənistanın faktiki təməli idi. Buradaca bir faktı qeyd edək ki, həmin vaxtın rəsmi statistikasına görə, “Erməni vilayəti”nin mərkəzi olan İrəvan şəhərində 7331 azərbaycanlı, 2369 erməni yaşayırdı. Buna paralel olaraq Türkmənçay müqaviləsinin 15-ci bəndinə əsasən, İrandan 40 min erməni İrəvan, Qarabağ və Naxçıvana köçürüldü. Analoji proses XIX əsrdəki Rusiya-Türkiyə müharibələrinin yekununda (1829, 1878) da özünü göstərdi, Türkiyə ərazisindən təxminən 85 min erməni köçürülərək sözügedən bölgələrdə məskunlaşdırıldı. Bu proses minlərlə azərbaycanlının doğma torpağından qovulması, qətlə yetirilməsi ilə müşayiət olunurdu.

XIX əsrin 2-ci yarısından ermənilərin azərbaycanlılara qarşı soyqırımı təşkilatlanmış və planlı siyasət kimi aparılmağa başladı. Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan ərazisində “Böyük Ermənistan” dövlət qurmağı niyyətləyən ermənilər “Qnçaq” (1887-ci ildə Cenevrədə qurulub), Daşnaksütyun (1890, Tiflis), “Erməni Vətənpərvərləri İttifaqı” (1895, Nyu-York) kimi siyasi-terror təşkilatları bu istiqamətə yönəltdilər. Sözügedən təşkilatın fəaliyyət proqramında azərbaycanlılara ardıcıl terror və qırğın aksiyaları həyata keçirmək əsas yeri tuturdu. 1905-1907-ci illərin Rusiya inqilabı bu təşkilatların fəaliyyəti üçün “geniş imkanlar” açdı. İnqilabi qarışıqlıqdan istifadə edən ermənilər Bakı, Şuşa, Zəngəzur qəzalarında, Qarabağda kütləvi qırğınlar törətdilər, 75 azərbaycanlı kəndini talan etdilər. 1905-1907-ci il inqilabından sonra azərbaycanlıların deportasiyası və soyqırımı prosesi örtülü şəkildə davam edirdi. Bunu Rusiya imperiyasının o vaxtkı statistik məlumatları da təsdiqləyir. 1916-cı ildə nəşr olunan məlumatlara əsasən, İrəvan quberniyasının əhalisi 1830-1914-cü illər ərzində 40 dəfə artaraq, 570 min nəfər təşkil edib. Lakin bunun müqabilində bölgənin azərbaycanlı əhalisinin sayı cəmisi 4,6 dəfə artmışdı. Hətta bu qədər sıxışdırılma və deporatsiya müqabilində yenə 1916-cı ildə İrəvan əhalisinin təxminən 45 faizi, yəni 247 min nəfəri azərbaycanlılar idi.

1914-cü ildə başlanan I Dünya müharibəsi və onun gedişində Rusiyada baş verən inqilablar (1917-ci il) ermənilərin “Böyük Ermənistan” iddiası üçün əlverişli şərait yaratdı. 1915-ci ilin əvvəlində Türkiyənin şimal-şərq bölgələrinin (həmin ərazilər Rusiyanın Qafqaz qoşunları tərəfinlən ələ keçirilmişdi) erməni əhalisi Osmanlı dövlətinə qarşı müharibəyə və türklərə qarşı kütləvi qırğınlara başladı. Bunun cavabında Osmanlı dövləti erməni əhalisinin o ərazilərdən kütləvi şəkildə köçürülməsi barədə əmr verdi. Türkiyə ərazisindən erməni hərbi dəstələri ilə birlikdə İrəvan quberniyasına, Qarabağa və Zəngəzura böyük miqdarda erməni əhalisi də köçüb gəlmişdi. Rusiya ordusuna arxalanan ermənilər əvvəlcə Naxçıvanda və İrəvanda, ardınca isə Qarabağda, Azərbaycanın digər bölgələrində azərbaycanlılara divan tutmağa başladılar. Bu, ermənilərin “Böyük Ermənistan” iddiasının pik dövrü idi. Dağılmaqda olan Osmanlı imperiyasının şimal-qərbində qondarma “Qərbi Ermənistan” dövlətini elan edən ermənilər Cənubi Qafqazın da yeni xəritəsini cızmaq əzmində idilər. Gürcülərə və azərbaycanlılara qarşı ərazi iddialarını açıq-aşkar səsləndirən erməni millətçiləri 1918-ci ilin ilk aylarından Dərbənddən Lənkərana, Zəngəzurdan Bakıya, Borçalıdan Qarabağadək bütün bölgələrdə xüsusilə amansız talan və qırğınlara başladılar. Təkcə Bakıda 30 min azərbaycanlı qətlə yetirilmişdi. Şamaxıda 7 min, Quba, Lənkəran, Muğanda minlərlə soydaşımız öldürülmüşdü, Dağlıq Qarabağda 150 azərbaycanlı kəndi tamamilə dağıdılmış, Şuşada görünməmiş qırğınlar törədilmişdi. Hələ 1918-ci ilin mart ayına qədər İrəvan quberniyasında 199 azərbaycanlı kəndi dağıdılmışdı. Bütövlükdə isə bu qırğınlara 1917-ci ilin dekabrın 16-da RSFSR Xalq Komissarları Soveti tərəfindən Qafqaz işləri üzrə fövqəladə komissar təyin edilmiş Stepan Şaumyan başçılıq edirdi. Şaumyana Cənubi Qafqazda sovetləşdirmə siyasətini həyata keçirmək və həmçinin də Türkiyədə rus ordusunun işğalı altında olan yerlərdə dırnaqarası “Ermənistan” yaratmaq səlahiyyəti verilmişdi. I Dünya Müharibəsinin gedişində baş verən dəyişikliklər də ermənilərin azğın planlarına uyğun idi.

Brest-Litovsk (mart 1918-ci il) sülh müqaviləsinin bağlanması nəticəsində Rusiya qoşunları işğal etdikləri Qars, Ərdəhan və Batumu tərk etməli idi. Bu ərazilər Türkiyəyə qaytarıldı. Öz növbəsində Türkiyə dövləti həmin vilayətlərin boşaldılmasını tələb etdi. İran və Türkiyə cəbhəsindən geri dönən rus və erməni əsgərlərinin bir qismi Bakıda yerləşdirilmişdi. Şaumyan həmin qüvvələrdən azərbaycanlılara qarşı istifadə etmək qərarına gəldi. Həmin dövrdə isə Bakıda çox az sayda könüllü müsəlman əsgərləri var idi. Bu vəziyyətin özü də Şaumyana mənfur siyasətini həyata keçirmək üçün əlverişli imkan verirdi. Böyük qırğınlara başlamaq üçün isə yalnız bəhanə lazım idi.

Nəhayət, bəhanə tapıldı. Müsəlman əsgərlərin Lənkəranda olan könüllülərə silah göndərmək istəməsi Şaumyana bu bəhanəni verdi. O, Lənkərana silah göndərilməsinin qarşısını almaq əmri verdi. Başlanan atışmada ölən və yaralananlar oldu. Şaumyan bu hadisəni bəhanə edərək ruslarla erməniləri azərbaycanlılara qarşı mübarizəyə sövq etdi və “sovet hökumətinə qarşı çıxan” azərbaycanlılara qarşı Bakıda görünməmiş qırğınlar başlandı. Martın 30-da səhər tezdən erməni-bolşevik birləşmələri şəhəri gəmilərdən yaylım atəşinə tutdular. Bunun arxasınca silahlı daşnaklar azərbaycanlıların evlərinə soxularaq amansız qətllər törətdilər. Martın 31-i qırğınların ən dəhşətli günü oldu. Müsəlman əsgərləri müqavimət göstərsələr də, heç bir şeyə nail ola bilmədilər.
Aprelin 1-də ermənilərin əlinə keçən bütün azərbaycanlılar kütləvi şəkildə qətlə yetirildilər. Üç gün ərzində Bakıda 17 min müsəlman türkü qətlə yetirildi.
70 illik sovet ideologiyasının tarixşünaslığımıza tətbiq etdiyi “vətəndaş müharibəsi”, “müsavatçıların əks-inqilabi qiyamı” kimi saxtalaşdırılan mart hadisələri bolşevik-daşnak ittifaqının xalqımıza qarşı yeritdiyi növbəti soyqırım siyasəti idi. Bu qırğının təşkilatçısı S.Şaumyan hətta özü RSFSR XKS-nə 13 aprel 1918-ci il tarixli məktubunda etiraf edərək yazırdı: “Bizim süvari dəstəyə edilən silahlı hücumdan biz bir bəhanə kimi istifadə etdik və bütün cəbhə boyu hücuma keçdik. Biz artıq 6 min nəfərlik silahlı qüvvəyə malik idik. Daşnakların da 3-4 min nəfərlik silahlı milli hissələri var idi ki, o da bizim sərəncamımızda idi. Məhz onların iştirakı vətəndaş müharibəsinə milli qırğın xarakteri verdi. Lakin onun qarşısını almaq mümkün olmadı. Biz bu işə şüurlu surətdə getdik. Əgər azərbaycanlılar üstün gəlsəydilər, onda Bakı Azərbaycanın paytaxtı elan edilə bilərdi”. Göründüyü kimi, azərbaycanlılara qarşı aşkar genosid həyata keçirən ermənilər Bakı da daxil olmaqla ütün Azərbaycanı özlərinin ərazisi etmək əzmində idilər…

Bu gün qeyd etdiyimiz tarixdən uzun illər məlumatsız olmuşuq, saxta ideoloji ehkamlar və beynimizə yeridilən yalan tarix nəticəsində yaddaşımız uzun illər tamamilə yad istiqamətdə köklənib. Halbuki 31 martın Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi qeyd olunması barədə qərar hələ 1919-cu ildə Xalq Cümhuriyyətinin parlamenti, Milli Şura tərəfindən verilmişdi. Lakin 70 illik saxta sovet tarixi bizi gerçək tariximizdən uzaq salmışdı. Hətta dəhşətli genosidin qurbanı olmuş minlərlə soydaşımızın uyuduğu qəbiristanlığın üstünü betonlayaraq üstündə Kirovun möhtəşəm heykəlini qurmuş, əirafda isə istirahət parkı salmışdılar. Və illər boyu bu parkda istirahət edib, sovet hakimiyyətinin bizə bəxş etdiyi bəxtəvərliyə görə fəxr edən bizlər təsəvvür etmirdik ki, ayaqlarımızın altında nələr var. Çünki o tarix və dəhşətlərin üstü sözün bütün mənalarında betonlanmışdı.

1998-ci ildən 31 martı yenidən gerçək adı ilə qeyd edirik. Amma xalqımızın başına nələrin açıldığını, çəkdiyimiz müsibətlərin gerçək miqyas və mahiyyətini dərk etmək üçün həmin tarixi təkcə 31 mart günü deyil, hər gün xatırlamağa, öyrənməyə və unutmamağa borcluyuq. 31 MART SOYQIRIMINI DÜNYA ICTIMAIYYƏTINƏ ÇATDIRA BILMƏMISIK Fəzail İbrahimli: “Türk qoşunları köməyə gəlməsəydi, türk paşasının dediyi kimi, Azərbaycanda “Allahu-Əkbər” deyən bir nəfər qalmayacaqdı” 1918-ci il mart ayının 31-də ermənilərin Azərbaycanda həyata keçirdiyi soyqırımdan 86 il keçir. Ötən müddət ərzində məlum səbəblərdən soyqırım hadisəsinin əsl mahiyyəti, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdikləri vəhşiliklər ört-basdır edilib, xalqdan əsl gerçəkliklər gizlədilib. Hətta müəyyən zaman kəsiyində ermənilərin həmin hadisələrdə haqlı olmasına cəhdlər göstərilib, tarixi saxtalaşdırmaq üçün ən çirkin vasitələrə əl atılıb. Bütün bunlara baxmayaraq, gec də olsa, 31 martda azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilən soyqırımın əsl mahiyyəti, ermənilərin Azərbaycanda törətdikləri vəhşiliklər xalqa çatdırılıb, dünya dövlətləri məsələdən hali ediliblər. Millət vəkili, tarixçi alim Fəzail İbrahimli isə hələ də bu istiqamətdə passiv olduğumuz qənaətindədir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın başına gətirilən soyqırım hadisələrini dünya birliyinə çatdırmaqda ciddi fəallıq göstərilmir:

- 31 mart tariximizin ən ağrılı-acılı səhifələrindən biridir. Bu, Azərbaycana qarşı erməni daşnaklarının XX əsr ərzində törətdiyi ikinci qırğının tarixidir. Ermənilər 4 dəfə Azərbaycana qarşı soyqırım və deportasiya siyasəti həyata keçiriblər. Hər hansı bir tarixi proses baş verən zaman ermənilər bundan məharətlə istifadə ediblər. Azərbaycana qarşı həyata keçirilən soyqırım və deportasiya siyasətinin birinci mərhələsi 1905-07-ci illərdə baş verib. Çar Rusiyasında baş vermiş inqilabdan istifadə edənlər Azərbaycanda qırğın törədiblər. İkinci dəfə birinci dünya müharibəsi nəticəsində Romanovlar monarxiyası devrildi və kommunist rejiminin yaradılması ərəfəsində 1918-ci ilin mart qırğını törədildi. İki gün ərzində Bakıda daşnak-bolşevik birləşmələrinin həyata keçirdiyi qırğın Azərbaycanın qəzalarına da yayıldı. Bu ərəfədə 12 mindən çox azərbaycanlı qətlə yetirilir. Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə 31 martın soyqırım günü kimi qeyd olunması rəsmiləşdi. 1998-ci ildə də respublika prezidentinin fərmanı ilə bu məsələ rəsmiləşdi. Əslində 31 mart soyqırımının tarixi kökləri lap qədimdir. 1890-cı ildə Daşnaksütun Partiyasının yaradılması Azərbaycan torpaqları hesabına “dənizdən-dənizə böyük Ermənistan” ideyalarının reallaşması istiqamətində atılmış addımlardan biri idi. Bir az da dərinə getsək, görərik bu, Pyotr dövründən, XVII əsrin sonu, XVIII əsrin əvvəllərindən başlamış bir prosesdi. Bu günə qədər də həmin proses davam edir. Təəssüf ki, XX əsr ərzində baş verən soyqırım hadisələrindən yalnız 31 martı soyqırım günü kimi qəbul etməklə kifayətlənmişik. Məsələnin mahiyyətini tam açıqlığı ilə dünya ictimaiyyətinə çatdıra bilməmişik. O cümlədən Xocalı soyqırımı dünya ictimaiyyətinə çatdırılmayıb. Bəşəriyyətin gözü qarşısında baş verən bu hadisəni yetərincə dünya miqyasına çıxarmağa nail olmamışıq.

I Dünya müharibəsindən sonra Rusiyada yaranmış vəziyyətdən istifadə edən Ermənilər 1917-ci ildə baş verən fevral və oktyabr inqilablarından sonra öz istədiklərinə Bolşevizm bayrağı altında nail olmağa cəhd edirdilər. Bakı kommunası əksinqilabi elementlərlə mübarizə şuarı altında 1918-ci ilin martından başlayaraq bütün Bakı quberniyasında yaşayan Azərbaycanlıların çıxarılması məqsədlərini güdən cinayətkar planın reallaşdırılmasına başlayır.

Bu üç gün içində törədilən qətliamlar qabaqcadan düşünülmüş, ən incə nöqtələrinə qədər hesablanmışdı. Arxiv materialları göstərir ki, Ermənilər Mart qətliamından qabaq Ərzurum yaxınlarında-Taşılyaylada 3.000 türkü qətlə yetirmişlər. Erməni siyasi partiyaları güya “Böyük Azərbaycan” və ya “Böyük Müsəlman Dövləti” düşüncəsini el beçikdə boğmaq üçün təxminən 7.000 Erməni əskərini müxtəlif cəbhələrdən Bakıya gətirmişdilər. Bundan başqa “Qızıl Qvardiya” adı altında yaradılan 10-12 minlik ordunun da 70%-i Ermənilərdən ibarət idi. Qabaqcadan hazırlanan anlaşma əsasında Bolşevik-Erməni koalisyonu S.Şaumyanın da ifadə etdiyi kimi savaşa hər cür hazırlığı etmişdi və bütün cəbh boyu hücuma keçdi. 30 Mart axşam saat 5:00 da Bakıda ilk atəş səsləri eşidildi. Əvvəldən planlaşdırılmış şəkildə təkcə Erməni əskərləri deyil, Bakıdakı Ermənipərəstlər də bu savaşa qoşuldular. Yaxşı silahlanmış və hazırlıqlı Erməni əskərləri Müsəlmanlarn evlərinə basqınlar edərək onları öldürür, 3-4 günlük körpələri xənçərlə qətl edir, uşaqları alovlar içinə atırdılar.Qadınlar daha ağır şəkildə öldürülürdülər. Arxiv materiallarına görə qulaqları, burunları kəsilən, orqanları arçaparça edilən 37 qadının meyidi tapılmışdı.
Cənubi Azərbaycan Türklərindən Mir Cəfər Pişəvəri öz xatirələrində yazır: “ Mən 1918-ci ilin Martında Erməni daşnaqlarının vəhşiliklərini, günahsız adamların öldürülüb, meyidlərin yandırılmasını öz gözlərimlə gördüm. Bu çox nifrət ediləcək bir hərəkətdi”
Baxın N.Nərimanov Erməni vəhşilərinin törətdikləri qətliamlar haqqında nəyi qeyd edir: “ Bolşevik olan bir müsəlmana belə aman verilmədi. Daşnaqlar bolşevikliyinizi tanımırıq. Bir halda ki, müsəlmansınız-bu yetər deyirdilər. Bolşevik adı altında müsəlmanlara hər cür cinayəti etdilər. Nəinki kişilər, hətta hamilə qadınlar bunlardan canlarını qurtara bilmədilər.
Diqqət edin!!! Bakıda törədilən bu soyqırıma “vətəndaş müharibəsi” adının verilməsi, qətlə yetirilənlərin sayının azaldılması üçün səylə çalışan S.Şaumyan 13 Apreldə Moskvaya göndərdiyi məktubda yazır: “ Üç gün içində, yəni 30-31 Mart və 1 Apreldə Bakıda şiddətli bir savaş oldu. Sovet ordusu, bizim yaratdığımız Beynəlxalq Qızıl Ordu və Erməni milli ordusu müsəvat partiyasının liderliyindəki müsəlman “Dikaya Dviziya” sıyla və silahlı müsəlman quldurlarıyla savaşdılır. Bu savşda yüksək nəticələr əldə etdik. Düşman tamamilə yox edildi. Hür iki tərəfdən öldürülənlərin sayı 3.000-dən çoxdur. Əgər müsəlman Türklər qalib gəlsəydilər Bakı Azərbaycanın paytaxtı elan ediləcək, Qafqaz Rusiya üçün itirilmiş olacaq, bütün qeyri müsəlmanlar isə qətliama məruz qalacaqdılar” Baxın bu da S.Şaumyanın sanki soyqırımla heç bir əlaqəsi olmayıbmış kimi Moskvaya göndərdiyi məktub.
Mart soyqırımından bir il sonra Ermənilər bu hadisələri Bolşeviklərlə Müsəlmanlar arasında cərəyan edən hakimiyyət mübarizəsi kimi mətbuata yaydılar. 1919-cu ilin yayında ABŞ tərəfindən Bakıya göndərilən general Harborda təqdim edilən sənəddə Erməni yepiskopu Baqrat Ermənilərin Mart hadisələrində iştirakını inkar edir. S.Şaumyandan da qabağa gedərək Baqrat Bakıda Mart hadisələri sırasında öldürülən 1000 nəfərdən 300-nün Erməni və Rus, 700-nün Müsəlman olduğunu iddia edirdi.Bu soyqırım təkcə Bakıyla əhatəli deyildi. Aprel ayının ilk on günülüyündən etibarən Bakıda törədilən bu qətliamlar eynilə Şamaxı, Quba-Xaçmaz, Lənkəran, Hacıqabul, Səlyan, Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan və digər bölgələrdə də edildi.
Ermənilərin 1918-ci il Mart və Aprel aylarında Şamaxı və ona qonşu kəndlərdə törətdikləri qətliamları isbat edən çoxlu sayda arxiv materialı var. Bu materiallar arasında 22 noyabr 1918-ci ildə Təcili Araşdırma komissiyasının başçısı A.Xasməmmədovun Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi başçısına Şamaxı şəhəri və ona qonşu kəndlərin dağıdılması və Müsəlman əhali üzərində Ermənilərin işgəncələri və cinayətləri haqqında məlumatını, həmin komissiyanın üzvü A.Novatskinin bu məsələylə bağlı komissiya başçısına verdiyi məlumatı, bu işlərdə cinayətkar şəxslərlə bağlı məhkəmə işinin başladılması haqqında Təcili Araşdırma komissiyasının 12 iyul 1919-cu il tarixli qərarı göstərmək olar.
Şamaxı şəhəri və ona qonşu olan kəndlərdə Ermənilər tərəfindən törədilən soyqırım hadisələri haqqında 7 cild, 925 səhifədən ibarət araşdırma materiallarında toplanmış məlumatlar Ermənilərin cinayət və qətliamlar etdiklərini bir daha göstərir. Onu da qeyd edək ki, adını qeyd etdiyimiz Araşdırma Komissiyası tarafindən hazırlanan sənədə görə hələ yanvar ayında Bakı Soveti tərəfindən 15 maşın dolusu silah, Mart ayının ortalarında isə 60 maşın dolusu silah və 2000 Erməni əskəri Şamaxıya göndərilmişdi.
Şamaxıda üstünlüyü ələ keçirən Ermənilər buranı Azərbaycan Türklərindən təmizləməyə başladılar. Erməni işğalçı ordusunun komandılığına S.Şaumyanın köməkşiləri və bilavasitə ondan təlimat alan S.Lalayan liderlik edirdi. Qoşunuyla Şamaxıya gələn S.Lalayan ilk olaraq yaşlıların, qadın və uşaqların gizləndiyi məscidi mühasirəyə almağı, sonra isə yandırmağı ğmr etdi. Arxivlərdə göstərilir: “…Uşaq və qadınların böyük bir hissəsi məsciddə gizləndi. Tanınmış Axund Molla Cəfərqulu öldürüldü. Hər kəs Axunda bir şey edilməyəcəyini, ona əl qaldırılmayacağını fikirləşirdi. Amma Ermənilər məscidə girərək Axundu tapdılar. Onun gözlərini çıxarıb, dilini, burnunu və qulaqlarını kəsdilər. Məsciddəki bütün qadınlar öldürüldü”
Təkcə Mart ayında Şamaxının 58 kəndi Bakı Sovetinə bağlı Erməni ordusu tərəfindən dağıdıldı. Təxminən 8 minə yaxın insan öldürüldü ki, bunun da 1653 nəfəri qadın, 965-i isə uşaqdı. 1918-ci ildə 15 min əhalisi olan Şamaxının 1921-ci ildə əhalisi təxminən 1701 nəfərə enmişdi.
Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, bu kütləvi soyqırım hadisələri təkcə Bakı və Şamaxıda deyil, Azərbaycanın demək olar ki, bütün bölgələrində həyata keşirilmişdi. Quba qəzasına göndərilən Erməni silahlı birləşmələrinə isə S.Şaumyandan bilavasitə əmr alan Hamazasp liderlik edirdi. Aprel ayında bu bölgənin 122 kəndi dağıdılmış, yüzlərlə Türk və Ləzgi qətlə yetirilmişdi.
Maraqlıdır ki, bəs Ermənilərin yaşamadığı və ya barmaqla sayılabiləcək Erməninin yaşadığı Quba şəhərində bu hadisələr necə baş vermişdi?
Bu da sırf soyqırım məqsədilə ora sonradan Erməni qoşunlarının getdiyini göstərir. Ermənilərin Qubada törətdikləri qətliamlar haqqında həmin dövrdə şəhərin rəisi olmuş A.Əlibəyov yazır: Ermənilər şəhəri tərk etdikdən sonra mən şəhərə dəyən maddi zərəri dəyərləndirdim və eyni zamanda bir neçəsi uşaq və qadın olmaq üzərə 2.000-dən çox Müsəlman Türkünün qətledildiyini araşdırdım”
Quab şəhəri və ona qonşu kəndlərdə etdikləri cinayət və qətliamlara görə Təcili Araşdırma Komissiyası tərəfindən Hamazasp, onun köməkçisi Nikolay, polis Venuntsa, Hartun Hayrapetov, Avakov və Erircanyan məhkməyə verilmişdi. Lakin 27 Aprel 1920-ci ildə ADR-in dağılmasından sonra onun qəbul etdiyi bütün qərarlar da 10 oktyabr 1920-ci ildə hakimiyyətə gələn Bolşevik höküməti tərəfindən rədd edildi. Elə bu haqsızlıqlardan ilham alan Erməni daşnaqları ortaya atdıqları torpaq iddiaları ilə 1988-ci ildən başlayaraq minlərlə günahsız Azərbaycanlını qətlə yetirmiş, bir milyondan artıq insanı qaçqın vəziyyətinə salmışlar.
Ermənilər Azərbaycanda Mart-Aprel aylarında qətliamlar etməklə Bakı querniyasında qalibiyyət əldə etdikdən sonra Gəncəyə hücum edərək bütün Azərbaycanı işğala cəhd göstərdilər. Bakı, Şamaxı, Kürdəmir, Səlyan, Quba və Lənkəranın işğalından sonra sıradakı hədəf Gəncəydi. Onlar bu dəfə Qarabağda yaşayan Ermənilərlə birləşib Gəncəyə hücuma hazırlaşırdılar. Bunu S.Şaumyan Xalq Komissarları Sovetinə göndərdiyi məktubda da etiraf edirdi. Onun planına görə Sovet ordusu Yevlax körpüsünü ələ keçirib Kür çayı boyunca müdafiə xətti quracaq, sonra bu ordu Gəncəyə yeridiləcək və sonda digər bölgələrdəki Ermənilərlə birləşəcəkdilər. Amma 1918-ci ilin Mayında ADR-nin qurulması, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda ölüm-qalım mübarizəsinin başlanması işğalçıların bütün planlarını pozdu.
Və sonda!!!
1918-ci ilin Mart-Aprel aylarında Bakı, Şamaxı, Quba, Lənkəran və digər ərazilərdə Erməni qəddarları 50 min Azərbaycanlını qətlə yetirmiş, 10 minlərlə insanı öz torpaqlarından qovmuşlar.

31 mart hadisəsi Sovetlər Birliyi dönəmində Rusiyada vətəndaş müharibəsi fonunda qələmə verilir, qeyri-obyektiv, qərəzli təbliğ olunurdu. Müxtəlif tarixi dönəmlərdə 31 mart hadisələri sinfi mübarizə zəminində vətəndaş müharibəsi kimi göstərilib. Guya Sovet hökumətinə qarşı daxildə bir mübarizə başlayıb və hökumət bunu yatırıb. Ancaq Azərbaycan öz müstəqilliyini əldə etdikdən sonra tariximizin bir çox qaranlıq səhifələri yenidən araşdırılıb və obyektiv qiymətini alıb. İstər publisist, istər elmi, istərsə də fundamental əsərlərdə bu əksini tapıb.

- Türk ordusunun köməyə gəlməsi qırğının qarşısını nə dərəcədə alıb?
- O dövrdə Azərbaycan azərbaycanlıların ixtiyarında deyildi. Bakıda Erməni Milli Şurası, Daşnaksütun Partiyası gizli fəaliyyət göstərirdi. Şaumyan özü Daşnaksütun Partiyasının bir növ burada lideri idi. Demokratiya bayrağı adı altında mürtəce ideyalarını yeridirdi. Hakimiyyət demək olar ki, sırf erməni və daşnakların əlində idi. Mart soyqırımından sonra xalqın göz yaşı qurumamış Xalq Komissarları Soveti yaradılmışdı. Bolşeviklər Şaumyan başda olmaqla gözəl bilirdilər ki, heç vaxt xalqın istəyini ödəyə bilməyəcəklər. Çünki Gəncədəki milli hökumətə rəğbət daha güclü idi. Ona görə də, bolşeviklər Gəncəyə hücum edərək milli hökuməti orada boğmaq istədilər. Həmin ərəfədə Qafqaz İslam Ordusu Nurupaşanın rəhbərliyi ilə Bakıya doğru irəliləyir. Bununla da Bakıdan Gəncəyə doğru irəliləyən Şaumyanın rəhbərlik etdiyi qoşunun qarşısı Göyçay ərazisində alınır. İyulun 27-də baş verən qarşıdurmada bolşeviklər məğlubiyyətə uğrayaraq Bakıya geri qayıdırlar. Nəticədə sentyabrın 15-17-də Qafqaz İslam Ordusu Bakıya daxil olur. Əgər türk qoşunları o zaman köməyə gəlməsəydi, türk paşasının dediyi kimi, Azərbaycanda “Allahu-Əkbər” deyən bir nəfər qalmayacaqdı.

31 mart soyqırımının əsas ssenari müəllimləri kimlər idi?

Azərbaycan xalqının qırılmasında, soyqırımın həyata keçirilməsində başlıca günahkarlar Lalayan, Qriqoryan, Mirzoyan və digərləri idi. Onlara qoşulanlar isə ruslar, gürcülər idi. Ancaq məsələni qətiyyən belə qoymaq olmaz ki, azərbaycanlılar özləri də bu qırğına rəvac veriblər. Birincisi, bunun mənəvi tərəfi var. Özümüz-özümüzü millət kimi biabır etməməliyik. İkincisi isə beynəlxalq hüquq normaları var. Əgər soyqırımda soyqırıma məruz qalan xalqdan birinin adı çəkilərsə və iştirakı məlum olarsa, o soyqırım hesab edilmir. Soyqırım dini, milli, irqi əlamətlər üzrə hər hansı bir xalqın, millətin yer üzündən silinməsidir. Soyqırıma məruz qalan xalqın nümayəndəsi əgər bu prosesdə iştirak edirsə, o soyqırım sayılmır. Bunu siyasətçilər, tarixçilər başa düşməlidir. Milli Məclisdə Xocalı soyqırımı gündəmə çıxarılarkən 15-ə qədər azərbaycanlının adı günahkarlar sırasında çəkilirdi. Artıq bu, beynəlxalq hüquqda soyqırım yox, millətin hissələrə bölünməsi və digər xalqlarla birlikdə hər hansı bir faciədə iştirakıdır. Belə məsələlərdə azərbaycanlıları erməni daşnakları ilə eyniləşdirmək olmaz.

Bu faciəni dünya ictimaiyyətinə kifayət qədər çatdıra bilməməyimizin səbəbi nədir?

Burada bütün insanların mövqeyi müəyyən olunmalıdır. Yaxın vaxtlarda Fransada yaşayan kifayət qədər imkanlı bir erməni jurnalistə müsahibə verib. Həmin müsahibədə o bildirir ki, ermənilər bütün xalqlarla oxşardır, ancaq tarixdə onlara dəhşətli zərbə dəyib. Daha sonra müsahibədə o qeyd edir: “Bir erməni kimi mənim missiyam ondan ibarətdir ki, daim bunu duyum, hiss edim və soyqırıma məruz qalmış bir xalq kimi bütün dünyaya bunu təbliğ edə bilim. Mənim erməni varlığım, erməni mənəviyyatım buna xidmət etməlidir”. Arzu edərdim ki, azərbaycanlılar da azərbaycanlı olmağı bacarsınlar. Məsələnin siyasi tərəfi isə ondan ibarətdir ki, dünyada ermənilərin böyük lobbiləri var. Ermənilər ABŞ-da, Fransada keçirilən prezident seçkilərinə təsir edə bilirlər. Bizim, ilk növbədə belə bir maliyyə gücümüz yoxdur. İkincisi, tarix bizə qəribə psixologiya verib. İkinci dünya müharibəsindən sonra əsir düşmüş Cəfər adını Cefri və ya oğlunun adını Henrik qoyub. Ermənilər isə soyadlarında “yan” ifadəsini həmişə saxlayıblar. Bu baxımdan biz özümüzə, tariximizə biganə qalanları qınamalıyıq. Biz dünyanın ən humanist, böyük xalqlarından biri olmaqla yanaşı həm də unutqanıq. Digər tərəfdən, bir-birimizlə didişməyə daha çox başımız qarışır, tariximizi unuduruq. Ona görə də biz bəzən istəyimizə çata bilmirik.
- Ermənilər isə qondarma “soyqırım”ın beynəlxalq aləmdə tanınmasında xüsusi fəallıq göstərirlər. – Ermənilərdən fərqli olaraq, biz bu istiqamətdə passivik. Parlamentə Xocalı soyqırımı ilə bağlı sənəd gətirildi ki, onu müzakirə edərək bütün dünyaya müraciət edək. Sonradan o qaytarıldı və müzakirədən çıxarıldı. Birmənalı şəkildə demək olar ki, tarixin vurduğu yaralar sanki bizdə tez sağalır.

Bu cür qeyri-fəallıqla ermənilərə təbliğat baxımından uduzmuruq ki?

- Son 3-4 ildə Dağlıq Qarabağ problemini dünya ictimaiyyətinə çatdıra bilmişik. Beynəlxalq ictimaiyyət indi başa düşür ki, ermənilər Azərbaycanı işğal edib. İndiyə qədər bütün dünya elə bilirdi ki, Azərbaycanın içərisində yaşayan erməniləri biz qovmuşuq, onların hüquqlarını tapdalamışıq. İnsan hüquqları ilə məşğul olan bütün beynəlxalq təşkilatlar bu məsələdə Azərbaycanı qınayırdılar. Azərbaycan tamamilə informasiya blokadasında yaşayırdı. Avropa Şurasına üzv olandan, xarici ölkələrlə sıx əlaqə yaradandan sonra beynəlxalq aləmdə məsələ ilə bağlı obyektiv fikir formalaşdı. Faktiki olaraq, Ermənistan Azərbaycanın 20 faiz torpağını işğal edib. Dünyada yeganə İslam Konfransı Təşkilatıdır ki, Ermənistanı işğalçı dövlət kimi tanıyıb. Bir sıra dövlətlər işğal edənin özünü işğalçı ölkə kimi qəbul etmirlər. Bu da dünyada mövcud olan ikili standartlarla bağlıdır. Digər tərəfdən bizim də zəifliyimiz var. Əgər belə gedərsə, müəyyən dövrdən sonra bütün dünyada qondarma “erməni soyqırımı” tanınacaq və ermənilər bundan istifadə edib gələcəkdə məkrli niyyətlərini həyata keçirmək üçün hüquqi status əldə edəcəklər.

Deportasiyaya məruz qalan əhalinin bir hissəsi Ermənistanın dağ rayonlarında yaşadığı üçün Kür-Araz ovalığındakı iqlim şəraitinə çətin alışmışdır. Bu səbəbdən də Kür-Araz ovalığına köçürülmüş on minlərlə azərbaycanlı arasında kütləvi ölüm halları qeydə alınmışdır.

Digər tərəfdən, Ermənistandan köçürülən bir nəfər də azərbaycanlı Dağlıq Qarabağ ərazisinə buraxılmamışdır. Əksinə «Böyük Ermənistan» ideyasının həyata keçirilməsi istiqamətində bu ərazinin azərbaycanlılardan boşaldılması işi planlı surətdə davam etdirilmiş və daxili köçürmə adı ilə 1949-cu ildə Dağlıq Qarabağdan 132 ailə (549 nəfər) Azərbaycanın Xanlar rayonuna köçürülmüşdür.

Eyni zamanda Azərbaycan yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, təhsil və mədəniyyət ocaqlarının bağlanması, rayonların birləşdirilməsi əməliyyatı həyata keçirilmişdir. 1947-1953-cü illərdə azərbaycanlılar yaşayan 60 məntəqənin adı dəyişdirmişdir. Ümumiyyətlə isə, 1921-1988-ci illərdə Ermənistanda yüzlərlə türk mənşəli yaşayış məskəninin adı dəyişdirilmişdir.

Deportasiya zamanı ermənilərin həyata keçirdikləri hiyləgərlik isə ondan ibarət idi ki, rayon və şəhərlərin əhalisi az sayda azərbaycanlı qalmaq şərti ilə köçürülmüşdür. Azlıqda qalan əhali isə növbəti mərhələdə-Ermənistan ərazisinin tamamilə azərbaycanlılardan «təmizlənməsi» əməliyyatı zamanı ölkədən çıxarılmışdır.

1918-ci ilin martında Rusiya bolşeviklərinin rəhbəri Vladimir Lenin bolşevik Stepan Şaumyanı Qafqaz fövqəladə komissarı təyin edərək Bakıya göndərmişdir. Bolşeviklər Bakıda hakimiyyəti ələ keçirmək adı ilə erməni daşnaklarının silahlı qüvvələrinin gizli niyyətləri üçün şərait yaratmışlar. Martın 31-də Bakı şəhərində azərbaycanlıların kütləvi qırğını başlamışdır. Stepan Şaumyanın etirafına görə, dinc azərbaycanlıların qırğınında Bakı Sovetinin altı min silahlı əsgəri, eyni zamanda «Daşnaksütyun» partiyasının 3-4 minlik silahlı dəstəsi iştirak etmişdir.

Üç gün davam edən qırğın zamanı erməni silahlıları bolşeviklərin köməyi ilə azərbaycanlıların yaşadıqları məhəllərə qəflətən basqınlar etmiş, əhalini uşaqdan böyüyədək qətlə yetirmişdir. Həmin dəhşətli günlərin şahidi olmuş Kulner familiyalı bir alman, 1925-ci ildə Bakı hadisələri barədə bunları yazmışdır: «Ermənilər müsəlman (azərbaycanlı) məhəllələrinə soxularaq hər kəsi öldürür, qılıncla parçalayır, süngü ilə dəlmə-deşik edirdilər. Qırğından bir neçə gün sonra bir çuxurdan çıxarılan 87 azərbaycanlı cəsədinin qulaqları, burunları kəsilmiş, qarınları yırtılmış, cinsiyyət orqanları doğranmışdır. Ermənilər uşaqlara acımadıqları kimi, yaşlılara da rəhm etməmişdilər».

Ümumiyyətlə, XX əsrin birinci yarısında Zaqafqaziyada baş vermiş iki qırğın zamanı (1905-1907-ci illər, 1918-1920-ci illər) 2 milyona yaxın azərbaycanlı, ermənilər tərəfindən qətlə yetirilmiş, öz ev-eşiyindən zorla qovulmuşdur.

Mart qırğını zamanı Bakı şəhərinin təkcə bir yerində qulaqları, burunları kəsilmiş, qarınları yırtılmış 57 azərbaycanlı qadınının meyidi tapılmışdır. Gənc qadınların diri-diri divara mıxlanması, ermənilərin hücumundan sığınmağa çalışan iki min nəfərin yerləşdiyi şəhər xəstəxanasının yandırıldığı da bu dəhşətli faktlar sırasındadır.

Qaçıb canını qurtarmağa çalışan əhalini gülləbaran etmək üçün isə ermənilər şəhərin müvafiq yerlərində əvvəlcədən pulemyotlar yerləşdirmişdilər.

İrəvan quberniyası, Şərur-Dərələyəz, Sürməli, Qars və digər ərazilərdə azərbaycanlıların qırğınının fəal iştirakçılarından biri olmuş erməni zabiti Ovanes Apresyanın xatirələri əsasında amerikalı aqronom Leonard Ramsden Hartvill «İnsanlar belə imişlər» adlı kitab yazmışdır. Ovanes Apresyan kitabın müəllifi ilə söhbəti zamanı ermənilərin ingilislərin və Rusiyanın yardımı ilə öz məqsədlərinə çatdıqlarını qeyd edərək təkcə Bakıda mart qırğını zamanı iyirmi beş min azərbaycanlının qətlə yetirildiyini bildirmişdir.

Daşnakların azərbaycanlılara qarşı soyqırımı yalnız Bakı ilə məhdudlaşmamışdır. Qısa müddətdə Şamaxı, Quba, İrəvan, Zəngəzur, Qarabağ, Naxçıvan, Qarsda da azərbaycanlıların qırğını törədilmişdir.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında Şamaxıda 8 minə qədər dinc sakin qətlə yetirilimişdir. Şamaxı Cümə məscidi də daxil olmaqla əksər mədəniyyət abidələri yandırılmış və uçurulmuşdur.

Cavanşir qəzasının 28 kəndi, Cəbrayıl qəzasının 17 kəndi tamamilə yandırılmış, əhalisi məhv edilmişdir.

1918-ci iln aprelin 29-da Gümrü yaxınlığında əsasən qadınlardan, uşaqlardan və yaşlılardan ibarət 3 min nəfərlik azərbaycanlı köçü pusquya salınaraq son nəfərinədək məhv edilmişdir.

Erməni silahlı dəstələri Naxçıvan qəzasının bir neçə kəndini yandırmış, Zəngəzur qəzasında 115 azərbaycanlı kəndi məhv edilmiş, 3257 kişi, 2276 qadın və 2196 uşaq öldürülmüşdür. Bütövlükdə bu qəza üzrə 10068 azərbaycanlı öldürülmüş və ya şikəst edilmiş, 50000 azərbaycanlı qaçqın düşmüşdür.

İrəvan quberniyasının 199 kəndində yaşayan 135 min azərbaycanlı məhv edilmiş, kəndlər isə yerlə yeksan edilmişdir. Erməni silahlı dəstələri daha sonra Qarabağa yürüş etmiş, 1918-1920-ci illər arasında Qarabağın dağlıq hissəsində 150 kənd dağıdılımış, əhalisi məhv edilmişdir. (ADR hökuməti, Fövqəladə İstintaq Komissiyasının materiallarından)

1920-ci ilin mayında ermənilərin və XI Qızıl Ordunun iştirakı ilə Gəncədə 12 mindən çox azərbaycanlı qətlə yetirilmişdir.

Kəlbəcər rayonunun işğalı zamanı girov götürülən (31.03.93) Gülcamal Quliyevanın yenicə dünyaya gəlmiş oğlu Arzu Hacıyevə erməni «həkimi» Aida Serobyan naməlum tərkibli iynələr vurmuşdur. Nəticədə Arzu Hacıyev ömürlük şikəst olmuşdur.

Anası Afət Mirzəyevanı və babası Aslan Mirzəyevi ermənilər vəhşicəsinə güllələyərkən Babək İlyasov cəmi yeddi aylıq imiş. Qəlpələr Babəkin sağ gözünü yaralamış, lakin buna baxmayaraq ermənilər onu da Kəlbəcər rayonundan girov götürülmüş digər həmkəndliləri ilə birlikdə yalnız dörd aydan sonra və həm də müalicə etmədən qaytarmışlar. Hazırda Babəkin bir gözü kordur.

Ermənilər 15 yaşlı girov Nəzakət Məmmədovanın gözləri qarşısında atasına dəhşətli işgəncələr vermiş, onun qulaqlarını kəsmiş, anası hədə və şantajlara dözməyərək dəli olmuş, qızın özünü isə 4 mln rus publuna ailəsinə satmışlar.

Zəminə Göyüş qızı Dadaşova ermənilər tərəfindən girov götürülərkən qolundan aldığı güllə yarası baxımsızlıq üzündən çirk eləmiş və onun bədənində çürümə prosesi getmişdir. Hazırda Zəminənin sol qolu işləmir. Girov götürülən zaman isə ermənilər onun atası Göyüş Dadaşovu və yaşlı nənəsi Qönçə İbadovanı yerindəcə güllələmişlər.

Erməni nəzarətçiləri Ağdam rayonundan girov götürülmüş Kəklik Həsənovaya dəhşətli işgəncələr vermiş, mismar kəlbətini ilə onun 16 dişini çıxarmışlar.

Ağdam rayonunun işğalı zamanı ermənilər tərəfindən girov götürülən yaşlı qadın Şərqiyyə Rza qızı Şirinovanın 8 qızıl dişi mismar kəlbətini ilə çəkilmişdir. O, altı ay davamlı işgəncələrə məruz qalmışdır.

Qubadlı rayonunun işğalı zamanı 65 yaşlı Biniş Rəsul qızı Məmmədova və 69 yaşlı Sara Miriş qızı İsmayılova girov götürülüb Xankəndi hərbi hissəsində saxlanmışdır. Burada onları gündüz ağır fiziki əmək tələb edən işlərdə işlədir, gecələr isə xüsusi amansızlıqla döyürmüşlər. Onlarla birlikdə saxlanan Şahsənəm və Əsli adında qadınlar bu cür ağır işgəncələrə dözməyərək girovluqda ölmüşlər.

Ağdam rayonunun keçmiş sakini, milliyyətcə rus olan, erməni əsirliyində hədsiz işgəncələrə məruz qalmış Vladimir İvanoviç Şevelyov 1994-cü ildə Ağdam rayonunun işğalı zamanı 89 yaşlı anası Vera Davıdovnanın və ahıl yaşlı bacısı Svetlana İvanovnanın, eləcə də 58 yaşlı xəstə qardaşı Anatoli İvanoviçin ermənilər tərəfindən vəhşicəsinə öldürülüb yandırıldığını, Ağdam kanalının yanında saysız-hesabsız qadın və uşaq meyidi gördüyünü bildirir. Bundan əlavə Vladimir Şevelyov şahidlik edir ki, ermənilər Ağdam rayonunun işğalı zamanı oradakı ruhi xəstəxanada saxlanan 7 ruhi xəstəni, o cümlədən iki xəstə qadını girov götürmüşlər. Onların biri azad edilmiş, biri döyülə-döyülə öldürülmüş, digərlərinin sonrakı taleyindən isə bu günədək məlumat yoxdur.

1930-cu il təvəllüdlü Ağdam rayon sakini Əli Rəsul oğlu Abbasov erməni girovluğunda mütəmadi olaraq döyülmüş, onun bədəninə siqaret basılaraq yandırılmışdır. Aldığı mənəvi və fiziki işgəncələrdən özünə gələ bilməyən Əli Abbasov erməni əsirliyindən azad ediləndən bir müddət sonra vəfat etmişdir.

Erməni hərbçiləri Füzuli rayonundan girov götürdükləri Mürvət Fətiş oğlu Ağayevi döyərək qulağını kəsmiş, əllərini məftillə arxadan bağlayaraq ağacdan asmış və ayaqlarının altında ocaq qalayaraq yandırmışlar.

Hərbi əsirlər – Novruz Məhəmməd oğlu Daşdəmirov, Namiq Cavanşir oğlu Qarayev mütəmadi döyülmə, bədənlərinə qızdırılmış cismlərlə dağ basılma və başlarına mismar çalınması nəticəsində ruhi xəstə həddinə çatdırılmışlar.

Hərbi əsir Mürşüdov Sədrəddin Aslan oğlu döyüldükdən sonra şüşə qırıqlarını udmağa məcbur edilmişdir.

Yaralı vəziyyətdə əsir götürülmüş Əbdüləzim Məcnun oğlu Məmmədov rezin dəyənəklə döyülmüş, damarına benzin yeridilmiş, yaralarının qaysağı qopardılaraq ona əzab verilmiş, üstünə təlim keçmiş it buraxılmışdır.

Mayıl Məhəmmədəli oğlu Məmmədovun damarına dizel yanacağı yeridilmiş, sinəsi qızdırılmış xaçla damğalanmışdır.

Vəhşicəsinə döyülmə nəticəsində hərbi əsir Cavid Ağa oğlu Hüseynovun çənəsi və qabırğaları sınmışdır. Ermənilər dəmir parçası ilə Cavidin qoluna damğa basmış və yarasının üzərinə kislota tökmüşlər.

L’8 dicembre 1988, del Comitato Karabakh movimento di Armenia indirizzato i suoi compatrioti: “Chiediamo al governo centrale di non utilizzare la tragedia del popolo armeno, annunciando per tutti-unione edilizia – non cercare di cambiare la struttura di Armenia etnica”. Per armeno ¬ elenchi nazionali la presenza di persone di altre nazionalità, tra i quali è più terribile che il terremoto, la presenza di azerbaigiani essere più terribile in quanto sono più vicini. Come hanno appena stato espulso, in quanto la loro ricca terra, che può essere facilmente ottenuto da sotto il relitto del collasso impero, è situato vicino.

Ulteriori armamento è necessario. E di armi provenienti iniziato, Parigi quotidiano “Le Journal du Dimanche” datato al 24 gennaio 1990 ha pubblicato un informazioni di ‘la sua speciale corrispondente Clode-Marie Vardot:

“Per queste ultime settimane a Yerevan, aerei carichi di armi pesanti, mortai e trench-macchine automatiche continuamente arrivati dal Libano. Scarico è stato effettuato di notte sotto la scorta di armeno-funzionari doganali. L’questi ultimi hanno liberato stessi di qualsiasi orientamento, che Giunse loro dall’esterno della repubblica armena e schierati con gli estremisti. È già da alcuni giorni, che non un solo russo può essere trovato tra i funzionari delle dogane-Questa casa di consegna delle armi sembra aver iniziato nel mese di settembre. Per il momento, Nel Nagorno Karabakh arde su guerra civile, a Erevan e in villaggi e il territorio tra la capitale e il boarder linea con l’Azerbaigian, sempre più uomini armati sono visti. Ed anche un grande numero di ‘appassionata giovani, che sono pronti a prendere a tuffo .

A capo di queste bande di armeni da Beirut e Da ¬ mascus può essere spesso visto. Alcuni di loro sono come i terroristi libanesi armati e unità cristiana. Centinaia di libanesi Arme ¬ nians, familiarità con le tattiche di combattimenti di strada, arrivati qui senza visto. Parte di essi è in Yerevan, ma la maggior parte hanno già lasciato al boardening territori nei dintorni di Goris e in tutta Khanlar regione di Azerbaigian. “Karabakh” comitato tiene nelle sue mani l’organizzazione di sallies contro Azerbaigian. Solo ha la possibilità di fornire, con un elicottero per un veloce viaggio nella parte orientale del paese “.

L’Azerbaigian lato compiuto un tentativo di controllo sui carichi consegnati in Armenia e Nagorno Karabakh regione attraverso il suo territorio. Nei treni e automobili avrebbero trovare razzi, lanciatori, esplosivi e di altre armi. Questi carichi sono stati fermati.

E questa è stata seguita da un cuore strazianti gridare-Blocco!

Ancora una volta povero popolo armeno sono bloccato!

Intanto istruttori arrivati in Armenia, nuove unità sono formate, le truppe del Ministero degli Interni ed esercito sono stati rimossi, evidentemente non vi era modo di interferire. Gli attacchi contro le forze del Ministero degli Interni e il ¬ zioni milioni di unità di esercito sovietico, al fine di acquisire armi è cresciuto più frequenti. Da i materiali della Commissione sulla politica nazionale e Relazioni Internazionali della sovietica della nazionalità del Soviet Supremo: dal gennaio al 10 febbraio 1990 sono state effettuate 131 attacchi, catturato 6.179 armi da fuoco, 3 trench-mortai, 13 mitragliatrici, 1000-macchine automatiche, fucili, 1300, 1300 rivoltelle e pistole, 133 cannoni e 17 lanciatori, 13000 proiettili e razzi, 556 granate, 19 armature, 1921 tonnellate di esplosivi.

Una normale logica umana richiede che essi stessi sono armi per aggressione e attentati. Armeno militanti non wailing mantenere a lungo. Uno dopo l’altro gli attacchi vengono effettuati su villaggi confinanti e con inizio aprile e maggio del 1991, sulle città di Azerbaigian.

L’unità di truppe interno non poteva garantire la sicurezza degli abitanti e ¬ di una piccola città di Karki del Nakhichevan Autono ¬ mous Repubblica di Azerbaigian. Insieme con la pacifica dopo ¬ pulation, militari dettagli sono stati regolarmente anche sotto bombardamento. E ‘stato un miracolo che colonnello Parasukhin, Tikhamirov principali, il luogotenente Laplyev ¬ nior è rimasta in vita. Essere certi, che gli ufficiali di truppe interne erano in auto, i banditi aperto il fuoco e le raffiche di proiettili l’auto attraverso cucita, per fortuna, i funzionari uscito sano e salvo. Gli abitanti del villaggio sono stati costretti ad abbandonare le loro case lasciando tutto; incaricata dei funzionari. , Ma anche gli ufficiali di sinistra. Poi, nel gennaio del 1990. Il villaggio è stato catturato da forze armate armene.

Armeno leader cambiato il nome del villaggio e, in ¬ habited con i cittadini d’Armenia.

Impunità incoraggia l’aggressore. Guerra e atti terroristici coprire un numero sempre maggiore di nuovi insediamenti.

Durante la notte del 23 marzo 1990, circa due ore e 30 minuti, il villaggio di Baganis Ayrum kazako del distretto di Azerbaigian era sotto bombardamento.

Alle ore 6 armeno militanti armati con fucili e divise militari scoppiò in villaggi. Non riesce a lasciare il paese nel tempo, malati abitanti del villaggio, di cui 2 donne di età compresa tra 30 e 33 e 2 mesi per neonati sono stati uccisi e bruciati. Speciale gruppo di militanti iniziato a rapinare le case e il bestiame Il terzo gruppo versato secchi di benzina sulle case e impostare sul fuoco.

I sacrifici possono essere notevolmente più grandi, se non per i due funzionari del Distretto kazako Dipartimento degli Affari Interni, che sono stati impegnati nella lotta per organizzare il segreto del popolo. Uno di loro Akhmedov Mejid Oklay oglu perse la vita il salvataggio del popolo. Nel suo complesso, non vi morirono 7 persone, 11 case sono state bruciate. Senior luogotenente S. Chetenov, che sono arrivati nel luogo della tragedia, testimonia:

“… I militanti sono stati catturati rosso-handed. Erano diseredati di due trenchmortars e 30 proiettili di mortaio. Secondo le testimonianze preliminare degli specialisti, frammenti della bomba scoperto in Baganis Ayrum, sono identici a quelli trovati sul militanti. I militanti sono state consegnate alla Noyemberyan regionale dipartimento degli Affari Interni di Armenia, dove sono stati immediatamente rilasciati, senza alcun record di interrogatorio … Al autostation una vecchia donna mi ha sequestrato dalla manica. Guardando a me con gli occhi tristi, pieni di lacrime, Lei diceva qualcosa con dolore al cuore.

“- Non essere arrabbiato, comandante, il suo nipote è stato ucciso di recente. Quelli erano identici anche indossando divise”.

- Lupi sono stati non solo indossando uniformi militari, ma sono anche protetti da Soviet Supremo di Armenia; questi banditi giuramento di fedeltà a livello nazionale-separatisti sono stati legalizzati, altri certificati di ricevere il Ministero degli Interni di Armenia e il diritto di portare avanti Stesse armi rubate.

Chiesa apostolica armena, e il volto di Echmiadzin, riccamente fornisce gli assassini, con i documenti di shekel e garantisce fatta dal clero di Artsakh armeno charily società “Amaras” sotto il motto “Dio è la nostra luce e salvezza” e lo scopo del viaggio : “Efficiente soluzione del problema, la concessione di aiuto agli orfani”. Questi infanticides sotto la protezione di ipocriti, fanno del loro meglio per aumentare il numero di orfani. Con tali documenti sono stati forniti anche gli assassini del colonnello V. Blakhotin, un atto terroristico, commi ¬ tted a Rostov, 8 aprile, 1991. I documenti sono stati conferma da ¬ tra le firme delle persone deputati del Soviet Supre ¬ mi sovietica da regione Nagorno Karabakh, iniziatore e bocchini conflitto di Karabakh. Lungo la linea di confine tra la strada e la Repubblica di Armenia e Azerbaigian il crepuscolo si può vedere gruppi di biondo, whitefaced uomini armati e divise; un driver e la luce fioca della vettura può prendere per i soldati della Armata Sovietica e chiamato da Ryazan Yaroslavl, ma saranno sbagliata, perché sono stati-armeno da bande di lupi, chiedendo loro esercito nazionale armeno, dissimulare i loro volti dietro le maschere di guttaperca, simile al russo volti di ragazzi. Un solitario con la sua auto passeggeri è il principale obiettivo di tagliare la gola-annihilating popolo armeno di non natio ¬ nality. Questa è la realtà di questa guerra. Senior luogotenente Chetenov aver guardato un video-cassette sulle conseguenze delle azioni terroristiche dei banditi e Baganis Ayrum, è stato sconvolto:

“Io, che aveva attraversato orrori di Afghanistan, sono shoc ¬ ked. E ‘terribile vedere un uomo sulla scansione del suo ginocchio e hes ¬ come la raccolta di pezzi carbonizzati di suo fratello del corpo nel secchio, per vedere una donna con la gola Taglio, un bambino con il cranio fracassato “

A Rostov, in pieno giorno, armeno da terroristi aperto il fuoco automatica-macchina e ucciso sulla soglia della sua casa colonnello Blakhotin.

Dopo il buon funzionamento sul disarmo delle bande e Chaykend armeno e Martunashen Khanlar del distretto, la compensazione di alcuni villaggi della regione e Nagorno Geranboy Ka ¬ rabakh regione di Azerbaigian, sulle strade della Federazione russa ¬ zione di una carrozza del treno Mosca-Baku è stato Esploso e vendetta.

L’esplosione ha avuto luogo il 30 maggio 1991, non lontano dalla stazione ferroviaria di Karlaryurt in Daghestan. Persone di diverse nazionalità sono morti; Darghins, Avari, Kumiks, armeni, azerbaigiani, russi, in tutte le 7 donne, 5 uomini. I criminali non è stata ancora accertata, ma pochi mesi prima al ent ¬ rance a Rostov le ferrovie Simferopol – sono stati blasted Baku, in questo caso non vi sono state vittime e dei criminali non sono stati trovati.

Metastasi del terrorismo nazionale copre l’intero paese, e se i “democratici” non hanno abbastanza sobria mente per la denuncia e la prevenzione della guerra e il terrore, poi l’intero paese può tuffo nel medley di sanguinosa guerra civile internazionale.

Nella regione del Nagorno-Karabakh e le regioni al confine con l’Armenia, di Azerbaigian dall’inizio del conflitto fino al 29 maggio 1991, 206 uomini sono morti, tra cui 158 civili cittadini, 31 funzionari delle milizie, 17 uomini e 62 militari sono stati esplosi stabilimenti.

Being the inhabitants of high lands, a part of the deported Azerbaijanis could hardly acclimate in the lowlands of the Arax-Kura valley. Therefore, tens of thousands of the deported Azerbaijanis died there.

On the other hand, not a single Azerbaijani was settled in the Nagorno-Karabakh region of Azerbaijan. On the contrary, to implement the creation of “Greater Armenia”, they continued to clear this territory from the Azerbaijanis. Under the pretext of internal displacement, they moved 132 families (549 people) from the Nagorno-Karabakh to the Khanlar district of Azerbaijan in 1949.

At the same time, they began to merge the administrative districts, to change the names of the Azerbaijanis settlements and villages, to close schools and cultural centers, and to rename the districts. In 1947-1953, the names of 60 Azerbaijani settlements were changed. In general, in 1921-1988 hundreds of settlements of Turkic origin were renamed.

The Armenians in the deportation of the Azerbaijani used such a treachery; they deported big settlements and left small ones. The Azerbaijanis thus formed the minority and then were deported when the “cleansing” operation was conducted.